388
وضعيت عمرانى و اجتماعى
وضعيت عمرانى مكه،بسان همان وضعيتى بود كه از دورۀ ايوبى بيان كرديم.ديوار شهر به همان كيفيتى كه قتادة بن ادريس بنا كرد،باقى ماند.تقى الدين فاسى 1كه در اين دوره مى‌زيست،به وصف آن پرداخته مى‌گويد:شهرى مستطيل شكل است كه سه ديوار دارد:ديوار طرف معلات كه دو دروازه دارد؛ديوار طرف شبيكه كه يك دروازۀ بزرگ دارد؛و ديوار سمت يمن كه در مسفله است.معناى سور در اين‌جا،ديوارى است كه بين دو كوه كشيده مى‌شود،زيرا مكه از جهات ديگر در محاصرۀ كوه‌ها قرار دارد.ابن مجاور وصفى دارد كه تأييد كنندۀ همان وصف فاسى است؛جز آن كه او نقشه‌اى دايره‌وار بسان نقشه‌هايى كه براى شهرها كشيده مى‌شود،ترسيم كرده كه در نسخۀ خطى كتابش كه با خط بسيار بدى در كتابخانۀ حَمَد جاسر در رياض هست،آمده است.ابن بطوطه هم در سفرنامه‌اش از اين دوره،سال 725،از مكه ياد كرده مى‌نويسد:دروازه‌هاى مكه در اين دوره سه عدد بود:باب مَعْلات،باب شبيكه،و باب مسفله. 2اينها همان درهايى است كه ابن جبير در سفرنامه‌اش از روزگار ايوبى‌ها ياد كرده است.ابن بطوطه مى‌نويسد:او شاهد بازار بزرگى در ميان صفا و مروه بوده كه در آن انواع حبوبات و گوشت و خرما و روغن و ديگر ميوه‌ها عرضه مى‌شده و سعى كنندگان گرفتار ازدحام مردمانى كه در آنجا براى خريد در درب مغازه‌ها مى‌آمدند،بوده‌اند. 3سپس مى‌گويد:در سمت راست مروه،خانۀ امير مكه عطيفه فرزند ابونمى قرار دارد.خانۀ رميثه در رباط شرابى نزديك باب بنى شيبه (باب السلام)است و هر روز،وقت نماز مغرب در خانۀ آنها طبل نواخته مى‌شود. 4
سپس از زاهر«شهداء»ياد كرده و اين كه خانه‌ها و بازارها و باغستان‌هايى در آنجا ديده است. 5ابن بطوطه به تفصيل در بارۀ اخلاق و عادات مردم مكه سخن گفته و