201وقت گريۀ هارون بيشتر شد.سپاهش خواستند او را دور كنند،اما هارون مانع شد. 1
خلفا هر كدام به قدر توجّهشان به حرمين به حُجّاج بذل و بخشش مىكردند.مهدى در سال 160 سى ميليون درهم و سيصد هزار دينار كه از مصر به او رسيده بود و دويست هزار دينار كه يمن برايش رسيده بود و هزار دست لباس بخشش كرد.بخششهاى رشيد در مكه،در يكى از سالهايى كه به حج آمد،به 1/5 ميليون دينار رسيد. 2
يك مورخ محقق با ديدن اين ارقام بلند بالا،نمىتواند توجهش را ازاين نكته دور نگاه دارد كه نتيجۀ اين همه كمكهاى گسترده چه شد؟در حالى كه اگر اين قبيل بذل و بخشش صرف كارهاى توليدى شده بود،آثار آن در توليد ثروت در اين بلاد تا به امروز برجاى مانده و اين بلاد به گونهاى ديگر درآمده بود،آنچنان كه نيازى به صدقه و بخشش نداشت.اما خلفا با اين قبيل بخششها از بيت المال،تنها در فكر جذب قلوب مردم و راضى كردن بزرگان آن بودند. 3
جنبههاى علمى
در بحثهاى گذشته در اين زمينه،مكه را در حالى رها كرديم كه در ميانۀ عصر اموى،مكتب علمى ابن عباس در آن فعّال بود.محصول آن حلقهها،مجاهد بن جبر،