229
تاريخ توسعه و عمارت مسجد الحرام
همچنانكه ازرقى و امام ابو الحسن ماوردى و ديگران نقل كردهاند،در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و ابو بكر،مسجد الحرام فاقد ديوارى بوده كه آن را احاطه نمايد و خانهها از هر سو مسجد را در بر گرفته بود.در ميان خانهها كوچههايى قرار داشته و مردم از آن رفت و آمد مىكردهاند و محدودۀ حرم در آن دوره،محدودۀ مطاف كنونى بود كه اين وضعيت از زمان حضرت ابراهيم عليه السّلام بوده است.هنگامى كه عمر به خلافت رسيد،خانههاى اطراف را خريد و مسجد را توسعه داد.اين اولين توسعه مسجد الحرام به شمار مىآيد.گروهى از صاحبان خانهها،حاضر به فروش خانههاى خود نبودند و از گرفتن بهاى آن نيز خوددارى نمودند كه ناگزير به دستور عمر،بهاى فروش آن خانهها را در خزانۀ كعبه قرار دادند كه پس از مدتى صاحبان خانهها پول خود را دريافت داشتند.عمر در اين باره بدانان گفت:«انّما نزلتم على الكعبة فهو فناؤها و لم تنزل الكعبة عليكم» 1سپس عمر ديوار كوتاهى در اطراف آن كشيد كه ارتفاع آن كمتر از قامت يك انسان بود و بر روى آن قنديلهايى قرار داشت.بنا بر اين اولين شخصى كه براى مسجد ديوار كشيده و روشنايى قرار داد عمر بود.قاضى در«جامعه»خود مىگويد:نخستين شخصى كه روشنايى براى مسجد قرار داد«عتبة بن الازرق»بود؛زيرا خانۀ او متصل به مسجد بود،وى به روى ديوار خانۀ خود چراغ بزرگى را قرار مىداد كه طوافكنندگان خانۀ كعبه از روشنايى آن استفاده نمايند .عثمان به هنگام خلافت كه بر جمعيت افزوده شده بود،خانههاى ديگر اطراف را خريد و ضميمۀ مسجد كرد،گروهى در فروش خانههاى خود مخالفت كردند و سر و صدا راه انداختند امّا عثمان خانه بر سر آنان خراب كرد و بدانان گفت:«بردبارى من شما را جسور كرده است؛زيرا عمر با شما همين عمل را انجام داد و كسى نتوانست دمى بزند!»سپس فرمان داد مخالفان را به زندان افكنند كه در اين ميان عبد اللّه بن خالد بن اسيد شفاعت نمود و آنان را از زندان رهانيد.عثمان براى مسجد رواقهايى بنا كرد و او اولين كسى بود كه رواق را در مسجد به وجود آورد.توسعه عمر در سال 17 ه.و توسعه عثمان