195
ميان چاه تا منا را در يك ساعت سواره مىتوان پيمود.هم اكنون آب اين چاه مورد استفادۀ شريف و والى و كارمندان محمل مصرى و شامى و حجاج توانگر مىباشد كه آب را به وسيلۀ مشكهايى كه بر پشت حيوانات و چهارپايان قرار دارد به جايگاههاى خود حمل مىكنند و اين چنين،چشمه نعمان در آن تاريخ،ويژه عرفات و منا گرديد و زبيده براى رساندن اين آب مبلغ يك ميليون و هفتصد هزار دينار طلا هزينه كرد.
گفته مىشود،چون اين كار تمام شد مباشران و دستاندركاران براى ارائه گزارش هزينه و پيشرفت كار و گرفتن دستمزد خود و تسويه با خزانهدارى خلافت،نزد زبيده آمده و دفترهايى كه حساب هزينهها را در آن ثبت نموده بودند ارائه دادند،در آن هنگام زبيده در كاخ برافراشته و مشرف خود بر دجله به استراحت مىپرداخت.به فرمان او تمامى دفاتر را در دجله انداختند و گفت:«اين حساب را براى روز حساب درافكنديم.
نزد هر كس چيزى از پول باقى مانده است از آن اوست و هر كس طلبى دارد بدو خواهم پرداخت و فرمان داد به آنان جامهها و هدايايى گرانبها بخشيده شود»خداوند سعى و كوشش او را قبول كند و او را در رحمت وسيع خويش قرار دهد.
آب چشمۀ مكه به علت كاهش بارندگى به تدريج رو به كاهش گذاشت و بعضى از قسمتهاى قنات آن بر اثر طغيان آب و سيلابها منهدم گرديد،در سال 210 هجرى به فرمان صالح بن عباس،آبگيرهايى در قسمتهاى مختلف مكه ساخته شد و مسير آنها را به قنات پيوند داد كه آب اضافى به بركه ماجن در پايين مكه سرازير مىگشت.در اين فاصله هر يك از خلفا و پادشاهان قسمتهايى از چشمه يا قناتهاى تخريب شده را به وسيلۀ افرادى كه گسيل مىداشتند،اصلاح و ترميم مىكردند؛از آن جمله 1-جعفر بن معتصم(متوكّل على اللّه عباسى)،صد هزار دينار طلا به مكه فرستاد براى ترميم و جارى كردن آب چشمه به عرفات و اين هنگامى بود كه پس از زلزلههاى سال 241 هجرى،تعدادى از چشمههاى مكه پنهان گرديد.همچنين ابراهيم بن خلكان چشمۀ زبيده را در سال 500 هجرى تعمير نمود.اين نوشته را بر لوحى در جبل الرحمه در طرف راست شخصى كه از آن بالا مىرود ديدم:
«بسم اللّه الرحمن الرحيم و صلّى اللّه على سيدنا محمد و على امام اللّه ظلّ مولانا