38تاريخى آن؛ امرى كه مسجد را مركزيّتى ويژه بخشيده و آنرا با بافت مدنى شهر همساز كرده است. تأسيسات عمومى و تجارى شهر، نخست بر اساس اهمّيت آنها و پيوندشان با مسجد و سپس بر پايۀ مناسبات ميان خود، در پيرامون مسجد گستردهاند. روان بودن حركت دوسويه ميان مسجد و خيابانهاى اطراف، ضرورتى است كه برپايۀ حفظ آسايش و آرامش مردم و توجّه به آثار اين آمد و شد بر محيط پيرامون، شكل گرفته است.
در اين طرح، فضاى گستردۀ اطراف، كه به سان كمربندى گرداگرد مسجد پيچيده است، كاربرد فضاى ميانجى را دارد و در هنگام ازدحام جمعيّت از آن براى برپايى نماز هم بهرهگيرى مىشود. استفادۀ بهينه از فضاها و خيابانهاى اطراف ساختمان حرم مطهر، يكى از اهداف بنيادين توسعه است كه مسجد را كانون توسعۀ مدنى و محور طبيعى و معنوى آن مىسازد.
طرح معمارى و عناصر اصلى توسعۀ جديد
توسعۀ جديد كه ساختمان مسجد قديم را از سه سمت: شمال، شرق و غرب در برگرفته و با فضاهاى پيرامون خود در راستاى چندين خيابان گسترده است، اينك مركز اصلى شهر به شمار مىرود. محور اصلى ساختمان، ورودى اصلى مسجد، يعنى باب ملك فهد بن عبدالعزيز است.
اين در به خيابان ملك فهد گشوده مىشود. درهاى ديگر در خيابانهاى ابوذر، سلام و عمر بن خطّاب است كه به گونهاى مستقيم ميان بناى مسجد و خيابانهاى اطراف را پيوند مىدهد.
يكى از رواقهاى نماز در توسعۀ جديد كه طاقهاى پياپى ميان ستونها را نشان مىدهد. -