164را كه پس از اسلام حفر گرديده 1 همچنين تعداد چشمهها و قنواتى را كه در مكّه و اطراف آن وجود داشته تا دوازده عدد برشمرده است. 2 اينها نشان مىدهد كه علىرغم خشكى اين سرزمين منابع حياتى مردم مكّه و زائران از آبهاى زيرزمينى كه از دل صحرا سرمىزده و بر اثر بارانهاى فراوان موسمى ذخيره مىشده، تأمين مىگشته است.
با وجود اين، تنگناهاى بىآبى با تاريخ مكّه و حرم پيوند خورده است و به همين دليل بوده كه زبيده همسر هارون الرشيد به حفر قنات تاريخى مكّه اقدام كرد كه قرنها آب مورد نياز مردم را تأمين نموده است و ديگران نيز چاههايى حفر مىكردهاند. امّا بالأخره بيشتر اين چاهها و چشمهها به مرور زمان از بين رفته و دستخوش تحولاتى شده ولى هيچكدام جاى زمزم را نگرفته است و زمزم مانده و آب گواراى آن، كه مىتوان سلسبيل زمينش ناميد.
اينجاست كه آيۀ كريمۀ قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمٰاءٍ مَعِينٍ 3 مصداق پيدا مىكند؛ يعنى