182نداده، زيرا بويژه براى آب دادن به حاجيان ساخته شده بوده و هنوز نيز آب زمزم در آن جا خنك مىشود و شبانگاه آن را براى آشاميدن حاجيان، در كوزههايى به نام دورق كه يك دسته دارد، بيرون مىآورند. كنارۀ دهانۀ چاه زمزم از سنگهاى مرمر است و چنان به هم چسبانده شده كه مرور زمان آنها را جدا نكرده است، ميان اين سنگها را با سرب انباشتهاند. همچنين است درون دهانۀ چاه كه ميلههايى از سرب ميان آنها نهادهاند تا استحكامش بيشتر شود و جمعاً سى و دو ميله - كه سر آنها از دهانۀ چاه بيرون آمده و محيط آن را در برگرفته - ملاحظه مىشود. محيط حلقۀ دهانۀ چاه، چهل وجب و ارتفاع (اين طوقۀ مرمرين) چهار وجب و نيم و ضخامت ديوارۀ آن يك وجب و نيم است. درون گنبد جدولى مدوّر به پهناى يك وجب و ژرفاى دو وجب به ارتفاع پنج وجبى از زمين تعبيه شده كه آن را براى وضو پر از آب مىكنند و پيرامون آن پاگردى است مدوّر كه مردم بر آن بالا روند و بر فراز آن وضو گيرند. 1
ابن بطوطه و زمزم
ابن بطوطه (م 770) نيز كه در قرن هشتم توفيق زيارت بيتاللّٰه الحرام را يافته، در توصيف زمزم مىنويسد:
قبۀ زمزم، روبروى حجرالاسود، به فاصلۀ بيست و چهار گام از آن واقع شده و مقام در طرف راست آنست. بين ركن مقام، تا زمزم ده گام فاصله است داخل قبه با رخام سپيد، مفروش گشته و تنور چاه در وسط قبه، كمى به سوى