946شد و زيارت كربلا را با وضع جريمه‌هاى سنگين ممنوع كردند. ¹ همچنين متوكل عباسى، به سبب عنادى كه با اهل بيت داشت، قبر امام على عليه السلام را چون قبر امام حسين عليه السلام ويران كرد. ²

4. زيارت موجب جذب جمعيت، احيا و توسعۀ شهر مى‌شود، طرفداران نظريۀ مذهبى در پيدايش شهرها معتقدند عوامل مذهبى در بهم پيوستن گروه‌هاى مختلف اجتماعى در سكونت گاه‌هاى انسانى و نيز تمركز جمعيت و پيدايش شهرها به‌ويژه در دوره‌هاى قديم بسيار مهم بوده است. ³

براى مثال رحلت حضرت معصومه عليها السلام در شهر قم به سال 201 ق و به خاكسپارى جسد مطهر آن بانوى بزرگوار، باعث شد كه مردم به تدريج خانه‌هاى خود را به آرامگاه و آن باغ نزديك كنند تا به بارگاه متبرك نزديك‌تر و از زيارت اهل بيت عليهم السلام بيشتر بهره گيرند. از اين رو به مرور زمان ساختمان‌هاى شهر در قسمت‌هاى شرقى متروك ماند و مردم متوجه نواحى غربى شهر شدند. اين واقعه از تاريخ وقوع تا به امروز بزرگ‌ترين عامل رونق و احياى شهر قم بوده است.

5 . ايجاد قطب علمى، فرهنگى: از نقش‌هاى جنبى كه در شهرهاى زيارتى ايجاد مى‌شود، مراكز آموزشى در زمينۀ دينى و حوزه‌هاى علمى معتبر است. براى نمونه شيخ طوسى در ابتداى قرن پنجم هجرى، به نجف مهاجرت كرد و با تشكيل مجلس درس خود، آن شهر را به يكى از مركزهاى علمى و فرهنگى شيعى تبديل كرد. در قرن سيزدهم هجرى، به سبب وجود فقيهان و بزرگانى چون كاشف الغطا، بحر العلوم و شيخ مرتضى انصارى، اهميت علمى گذشته را بازيافت و حوزۀ علميۀ آن رونقى به‌سزا گرفت. ⁴ البته از آن هنگام تا عصر حاضر به رغم فرازها و فرودها، همچنان، به