849
سخن پايانى
روشن گشت كه زيارت حج با وجود اين عظمت و شكوه ظاهرىِ وصف ناشدنى، خود مىتواند نفس آدمى را به مرتبهاى از عظمت برساند كه شكوه ظاهر در مقابل آن عظمت درون و آن حقيقت پنهان، قطرهاى است در برابر اقيانوس. نفس نيز مىتواند به موهبت ماهيت مجرد خويش، عوالم مجرد و فوق طبيعت مادى را طى نموده و به مقام فناى فى اللّٰه و قرب ملكوت دست يابد. و نيز زاير به بركت تعاليم آسمانىِ حج مىتواند به آثار و رهآوردهايى دست يابد كه زيرا را از نشئۀ مادى اين عالم خاكى به صيرورتى الهى برساند.