220بنابراين، شايسته است زائران بيتالله الحرام هنگام بيتوتۀ در منا دربارۀ اين اصول و معارف بحث كنند؛ زيرا شبهاى منا شب درس است، نه هنگام تشكيل محفل انس. آنكه دربارۀ توحيد و رسالت و ولايت و مانند آن سخن بگويد، هم به فضيلتى علمى و معنوى نايل شده و هم حق نياكان خود را بهتر ادا كرده است؛ زيرا پيام نياكان او نيز اين است كه هر كار خيرى كه از ما سر زده به توفيق و امداد الهى بوده است. او بهترين حامد و بهترين محمود است. پس به جاى ذكر فضيلت ما او را حمد كنيد و نيز انبيا و اولياى الهى(عليهم السلام) را ثنا بگوييد كه واسطۀ فيض بين ما و او بودند.
حج، سرشار از نام و ياد خدا
حج به سبب تذكر خاص خود كه در عبادات ديگر كمتر يافت مىشود، مايۀ نيل حجگزار به شهود امورى است كه جز او كس ديگرى آنها را مشاهده نمىكند؛ زيرا حج اگرچه بنفسه يادآور خداى سبحان است، ليكن آنكه به حج مىرود در برخى اوقات چنان حالت ذكرى به او دست مىدهد كه غيرخدا را به فراموشى سپرده و بدان مباهات نمىكند.
ذكر خدا مغز و جان حج است، آنسان كه فراموش كردن خدا و آيات او باعث كورى از شهود اسرار مناسك حج مىگردد و اين كورى در روز قيامت آشكار خواهد شد؛ چنانكه