148
برطرف كن.»
ساير اعمال منا عبارت است از بيتوته به منا در شب يازدهم و دوازدهم و رمى جمرات سهگانه به علامت سركوبى نهائى شيطانها. و بدين ترتيب اعمال حج در منا پايان پذيرفته و زائر براى اعمال باقىمانده به مكه مىآيد و طواف، نماز طواف، سعى، طواف نساء، نماز طواف نساء را انجام مىدهد و اعمال عمره و حج پايان مىپذيرد.
در پايان حديث مصباح از امام صادق عليه السلام به نكتۀ ديگرى كه جارى در همۀ مناسك حج است، اشاره شده و آن توجه به آخرت است:
«بدان، خداى متعال حج را واجب نساخته و از ميان همۀطاعات بخود اختصاص نداده كه فرموده:
وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ...
و پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ سنتى را در مناسك مقرر نفرموده، مگر آن كه تذكار و اشارتى باشد به مرگ و قبر و برانگيخته شدن در قيامت و مشاهدۀ مناسك حج، از آغاز تا پايان، ترسيمى است از حال اهل بهشت و اهل دوزخ كه براى خردمندان درسآموز است.»
حج نمودارى است از محشر و احرام رمز بىرنگى و بىنشانى و انقطاع از مال و تعيّن و خانه و شهر و ديار و