49نفس هيچ عامل حقيقى بهتر از تربيت حج نيست. پس حج براى نفوس شريره و سركش تربيت دهندهاى خوب و پاكيزهكنندهاى نيكو است.
بسيارى از خلفا و پادشاهان اسلامى در زمانهاى گذشته فريضۀ حج را انجام مىدادند. تا اينكه خودشان بدون واسطه بر حال رعيت و مردم كشورشان آگاه و واقف شوند و اين كار در سياست داخلى و خارجى كشورشان بزرگترين فايده را به ايشان مىرساند و اميد است كه فرمانروايان مسلمين فريضۀ حج را امرى بزرگ بشمارند و جلال و عظمت آن را زنده نگه دارند، تا بدان سبب خود و كشورهايشان زنده و استوار باشند، چه همانا اگر ايشان اندكى از مقام خود تنزل نموده و به ميان دستجات مردم فرود آيند و با همۀ آنها اعم از دور و نزديك ملاقات كنند و آواز فقير و گريۀ نابينا را بشنوند و نياز شخص گرفتار و مقدار تأثّرات درونى مستمندان را - كه ديوار رفعت و عظمت پادشاهى از شناختن حقيقت حال ايشان حائل شده - دريابند و آشنا شوند، هر آينه آنچه را كه بر ايشان واجب است نسبت به حال رعيتشان اطلاع كامل يابند، و به عاطفه مهربانى متوجه شوند، و به حالتى كه ستم رسيدگان به آن مبتلا هستند اندوهگين مىشوند و غمخوارى نمايند و براى كمك به ناتوان و ضعيف و فريادرسى مضطر و بيچاره شتابند و كار كنند، بزرگان و اعيان نيز در كارهاى خير از ايشان پيروى خواهند كرد، و به آنچه در سرشت همه است از پيروى كسانى كه برترى دارند به