44و درستى و فرستادگان هدايت و دعوت كنندگان به اخلاق و يارىكنندگان خوبى و نيكويى خواهد بود. زنده باد اسلام و احكام متين و ارزندۀ آن.
اسلام چنانكه دانستى مقصودى ندارد جز دعوت و ترغيب مسلمين به ايمان و زندگى پاكيزه، و رشد معنوى كه قوىترين سلاح جنگى و كاملترين اسلحه اخلاقى و ادبى است.
حج عبارت است از تربيت دقيق نفسانى و پرورش جسمانى و تربيت ادبى و پيشرفتهاى اجتماعى و بيدارى روح سياسى و تكامل تربيت دينى به رساترين وجهى كه ممكن است تصور شود و عالىترين نحوى كه امكان اعتبار دارد. و آن نظامى است كه به راستى درهاى يكتاپرستى و ايمان به خدا را به روى اشخاص كم هوش و كمخرد مىگشايد، و حس حقشناسى و تحكيم مبانى ايمانى را با همۀ دقايق و حدود آن بر سركشى طبيعت تفوّق مىدهد.
اجتماع صدها هزار نفر از تمام نقاط زمين در عرفات در حالى كه دنيا را فراموش كرده و هوسها را پشت سر انداختهاند، همه با يك طرز فكر ايستاده، و به يك طرف روى آوردهاند، نوع لباس همه يكسان است، و به يك نظام مخصوص درآمدهاند، همگى به سوى خداوند يگانه روى آورده، با كلمات آسمانى و اشارات غيبى او را مىخوانند و به درگاه او تضرّع و زارى مىكنند، به روش بندگى ايستاده، و به سوى جلال و بزرگوارى پروردگار گردن كشيده، در