138كمترين آمادگى را در خود نمىديدند.
زائر حرمين در روزگار معاصر از مطبوعترين آذوقه و گواراترين آشاميدنيها - چه در مسير راه و چه در مقصد - بهرهمند است. ديگر از درههاى ژرف و مركبهاى نحيف و لاغر و غذاهاى آلوده و آب بركهها و گندابها و مسكنهاى فاقد مكيّف! (كولر و پنكه) جز تاريخ آنها، چيزى به چشم نمىخورد؛ گذشت آن روزگارى كه زوار خانۀ خدا يكى پس از ديگرى به علت سرما و گرماى راه و فقدان ويتامينها و پروتئين در آذوقهها رهسپار سفرى ديگر و ناخواسته مىشدند و يا رمقى براى نشستن بر مركب خسته و فرسوده در آنها باقى نمىماند. آن دورانى كه قوافل و كاروانها در مسير كوچشها با راهزنان مواجه مىگشتند و دار و ندار آنها به يغما مىرفت، سپرى شد؛ و غالباً پس از رسيدن به مقصد و بازگشت از آن، افرادى معدود از اين قوافل به ديار مألوف خويش مىرسيدند.
از آن روزگارى كه حاجى براى رسيدن به مسجد الحرام و طواف برگرد كعبه، پس از عبور بر راههاى ناهموار كعب و زانويش دچار فرسايش مىگشت و براى طواف پيرامون خانۀ خدا ناگزير كف پاهايش را بايد با شن و ماسههاى اطراف كعبه آشنا مىساخت، شن و ماسهاى كه حرارت آفتاب را در خود ذخيره مىكرد و چنان تفتيده مىشد كه با تماس كف پا با آنها، همراه با ادعيه، آه از نهاد حاجى برمىآورد و براى اين كه بتواند خَلْفِ مقام ابراهيم اقامۀ نماز طواف، قيام و قعودى داشته باشد ناتوانى خود را به توان دوّم احساس مىكرد؛ و براى آن كه در مسير ميان صفا و مروه گامهاى خود را به پيش راند ناگزير بود در تابستان زير تابش آفتاب و در فصل سرما و بارش، همراه با ريزش باران در طريقى بدون سقف و سايه بان، همۀ مساعى و قواى خود را در جهت رفت از صفا به