96

نفى يك عادتِ جاهلى

اين آيه در واقع يك عادت جاهلى را نفى كرده است؛ زيرا در جاهليت، اشراف در مسيرى اختصاصى، كنار از بستر رودى كه مردم در آن به سوى مشعر جارى بودند، حركت مى‌كردند و اسلام دستور داد: از همانجا كه خلق در حركتند، شما هم حركت كنيد؛ يعنى همۀ مسلمانان بايد در عرفات وقوف كنند و سپس به سوى مشعر بيايند و از آنجا به سوى منا كوچ نمايند؛ زيرا مى‌دانيم كه حرف عطفِ «ثمّ» براى تراخىِ زمانى است و ترتيب را مى‌فهماند؛ يعنى تراخىِ زمانى بين الإفاضتين و مى‌دانيم كه «افاضه» به معناىِ حركتِ بعد از وقوف است.

هدف اصلى، انسان‌سازى و تعالىِ روحىِ انسان‌ها است

و از آنجا كه هدفِ اصلى، انسان‌سازى و پيشرفت و تعالى روحىِ انسان‌هاست، باز هم خدا دستور مى‌دهد: وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ از خدا طلب آمرزش كنيد و از گذشتۀ بدِ خود پشيمان شويد و از او بخواهيد كه در شما اراده‌اى به وجود آورد كه ديگر گِرد ناشايستگى‌ها نگرديد؛ زيرا خدا كثير المغفرت و واسع الرحمت است. ¹