88
«گناهى بر شما نيست كه در حجّ از فضل پروردگار خود برخوردار شويد (در هنگام حجّ كسب معاش كرده و از منابع اقتصادىِ حج بهره ببريد؛ زيرا يكى از فلسفههاى حجّ پىريزى يك طرحِ اقتصادى اسلامى است) و چون از عرفات باز گشتيد، در مشعر الحرام خدا را ياد كنيد و سپاس گزاريد كه راه را به شما نمود و حال آنكه پيش از آن شما گمراه بوديد.»
مسلمانان چگونه مىتوانند باطرحريزى يك اقتصادِ عمومى در كنگرۀ عظيم حج از بيگانگان بىنياز گردند؟
اين آيه، يك حكم دورۀ جاهلى؛ يعنى گناه بودن داد و ستد در ايّام حج را لغو كرده و گفته است كه در زمانِ مراسم حج داد و ستد مانعى ندارد؛ زيرا اسلام مىخواهد در اين كنگرۀ عظيم - كه تمام مسلمانانِ واجب الحجِّ دنيا در آن گرد مىآيند - افزون بر فلسفۀ اخلاقى و جنبههاى سياسى و فرهنگى اين كنگره، طرح ريزى يك اقتصادِ عمومى را هم بكند و با همكارى و همفكرى مسلمانان پايههاى اقتصادىِ جوامعِ اسلامى ريخته شود تا از مبادلاتِ تجارى ميانِ آنان، چنان اقتصاد نيرومندى به وجود آيدكه مسلمانان از بيگانگان بىنياز گردند. 1
ابن عربىنوشته است: 2
سوقِ عكاظ مَجِنّه و ذوالمجاز در جاهليّت بازارهايى بوده و