95لذا گفته‌اند:
زمين شوره سنبل بر نيارد
در او تخم و عمل ضايع مگردان
وحشى بافقى
قرآن كريم همچنين در بارۀ برخى انسانها، كه از نظر استعداد معنوى مرده‌اند و اميد ثمرى به آنها نيست، مى‌فرمايد:
إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ . 1
«پيام دعوت را به مردگان و ناشنوايان نتوانى شنوانيد، آنگاه كه روى بگردانند.»
اما اينكه چه عواملى زمينۀ پذيرش را فراهم مى‌سازد و چه عواملى دل را مى‌ميراند؟ مى‌توان گفت: اين عوامل در زمينه‌هاى فطرى، خانوادگى، اجتماعى، تربيتى، محيط و فرهنگ و ديگر عوامل، مانند:
عوامل سياسى و اقتصادى ريشه دارد و طبعاً موارد يكسان نيستند.
اما هرگونه كه باشد، انسان را از حوزۀ اختيار خارج نساخته و از مكلّفين سلب مسؤوليت نمى‌كند و بنابراين، نبايد اين مسأله از منطق جبر سر برون آورد. چه، اگر جز اين باشد، مسألۀ تكليف و مجازات و مدح و ذم، مفهومى نخواهد داشت. و چنانكه مى‌دانيم پيامبران خدا و سرآمد همه، خاتم انبيا صلى الله عليه و آله دعوت و رسالت خويش را در ميان مردمى مطرح ساختند كه بيشتر آنها از نظر نژادى، فرهنگى و اجتماعى و... در سطح نازل بودند اما از همان مردم چهره‌هاى مؤمن و ارزشمندى تربيت كردند.