128آنان توجه داده و كوتاهى در آن را گناهى نابخشودنى شمرده‌است.

گناهى‌كه كيفر آن، آتش دوزخ است.

ضرورت تبيين اسرار حج

و در هيمن‌جا شايان گفتن است كه حج و مناسك آن فراتر از تكليف و تعبّد - كه اصل در هر عبادت است - مشتمل بر حكمتهايى است كه قرآن به آن اشاره دارد، مانند آيات:

لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ ¹و جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرٰامَ قِيٰاماً لِلنّٰاسِ . ²

در روايات، با تفصيل بيشتر، به بيان اين منافع و مصالح پرداخته شده كه مطالعۀ آنها پرده از روى اسرار حج بر مى‌دارد و حكمت مناسك را در بُعد ايمانى، عرفانى، اخلاقى، فردى، اجتماعى، تاريخى، سياسى، اقتصادى و آنچه با سرنوشت امت و گذشته و آيندۀ او بستگى دارد، گوشزد مى‌كند. افزون بر اين، محققّان و انديشمندان و عالمان دين، در گذشته و حال پژوهش ارزنده‌اى در اين زمينه داشته و آثارى برجاى نهاده‌اند كه براى روحانيان و راهنمايان و مبلّغان درس‌آموز است.

بيان اين اسرار براى زائران مى‌تواند جاذبه آفرين باشد و با عشق و ايمانِ افزون‌ترى به اعمال و مناسك بپردازند. مى‌دانيم كه حج با اعمال و آداب نمادين خود، پيامهاى ارزشمندى را براى مسلمانان دارد كه توجه