244متوجّه آنان گرداند. ¹ اين دعا را خداى «دل‌ها» مستجاب نموده و از آن تاريخ تاكنون، صدها ميليون انسان مؤمن و موحّد به آن سرزمين و جايگاه آنان ره سپرده‌اند و به عبادت و نيايش با خداوند و تعظيم و تكريم كعبه و اسماعيل و هاجر پرداخته‌اند.

آرى، مكّۀ آن روز سرزمين بى‌آب و علف و خشك بود و امام على عليه السلام هم وقتى مى‌خواهد وضع آب و هوا و شرايط جغرافيايى آن را بيان كند مى‌فرمايد:

خداوند، خانۀ محترم خويش را كه وسيلۀ قيام ونهضت مردم است، در جايى قرار داده، كه سنگ‌هاى آن از همه جا سخت‌تر است، و در آن از خاك و كلوخ خبرى نيست، در درّۀ تنگ دو كوه انباشته از شن‌ها و رمل قرار دارد، حيوانات چيزى براى خوردن پيدا نمى‌كنند، امّا: تَهْوِي إلَيْهِ ثِمٰارُ الْأَفْئِدَةِ. ²

عشق دل‌ها و روح انسان‌ها (كه ميوۀ دل آن‌هاست) براى آن پَر مى‌زند.

بارى، براى مكّۀ آن روز، كه آب و هوايى نداشت، ابراهيم از خدا مى‌خواست، كه «دل‌ها» را متوجّه آن گرداند، امام على عليه السلام هم، عشق و هواى دل‌هاى مؤمنان را براى آن سرزمين مقدّس مطرح مى‌كند، و اين آموزۀ بزرگى است، كه اگر انگيزه حق باشد و خواسته، بر اساس مكتب توحيد و اعتلاى انسانيّت، هم دعا مستجاب مى‌گردد و هم آثار ماندگار آن براى هميشه راه‌نما و راه‌گشا و هدايت‌گر خواهد بود.