212داشته باشيم و فراموش نكنيم، كه در كورۀ گرم و بوتۀ آزمايش قرار گرفتهايم، تحمّل و خودشكنى و مبارزۀ با نفس لازم است، تا از آن مرحلهاى كه بوديم، به قلۀ رفيع انسانى كه بايد صعود كنيم، با ارادهاى محكم، گامهايى جديد و استوار برداريم و نتيجۀ عملى جديدى به دست آوريم.
به هر حال، سرتراشيدن، علاوه بر جنبۀ عبادى، يك نشانۀ شناسايى و تشخيص زائر از ديگران، يك احساس هويّت و شخصيت، و بالاخره يك نشانۀ موفقيّت و پيروزى در مناسك حج نيز محسوب مىشود، چنانكه قرآن كريم سرتراشيدن مسلمانان در عمرۀ آن روزگار را با عنوان:
به خواست خداوند، در حالى كه سرهاى خود را تراشيدهايد مُحَلِّقِينَ 1وارد مسجدالحرام مىشويد و امنيت مىيابيد. در ماجراى «صلح حُدَيبيّه» در سال ششم هجرى، نشانۀ همراه با پيروزى بيان كرده است. 2
نكتههاى پايانى اين بحث اين است، كه با حلق همۀ محرّمات احرام به جز زن و بوى خوش حلال مىشود، كه آنها نيز با طواف حج و طواف نساء و نماز آنها حلال مىشود و همانطور، كه زائر با حلق، به عبادت و نظافت دست مىيابد و سبك مىشود، به هنگام عبادت و نظافت، از آلوده كردن محيط زيست پرهيز داشته و حتّى با آن مبارزه كند، چنانكه امام صادق عليه السلام فرموده: إنَّ الْحَسَنَ والْحُسَيْنَ عليهما السلام كٰانٰا يَأْمُرٰانِ بِدَفْنِ شُعُورِهِمٰا بِمِنىٰ. 3