122است و هم اخروى.
بسيارى از مسافران از سفر خود يادداشتهايى تهيّه مىكنند؛ بعضى يادداشتهاى خود را تنظيم مىكنند و به صورت مجموعهاى مىنگارند و به شكل سفرنامه در اختيار عموم قرار مىدهند وخوانندگان از آنها بهرهمند مىشوند واز تجارب سفر آنها استفاده مىكنند.
سفرنامههايى كه در توصيف مناسك حج و آثار معنوى آن و مسير سفر، به ويژه شهرهاى مقدّس مكّه و مدينه است، از دير باز تا كنون به رشتۀ تحرير در آمده و انتشار يافتهاند ليكن آنگونه كه بايد مورد بحث وبررسى قرار نگرفتهاند. در حالى كه اين نوع نوشته ها از كاملترين و معتبرترين منابع دربارۀ حجاز - ازجنبه هاى تاريخى،اجتماعى، سياسى، اقتصادى، فرهنگى و جغرافيايى - به شمار مىروند.
قصد ما در اين رساله، بحث و بررسى و تحقيق در سفرنامه ها نيست كه آن موضوعى ديگر است و فرصتى ديگر مىطلبد. بلكه هدف بررسى اجمالى است در حدّى كه برخورد نويسندگان آنها را با حج دريابيم؛ به عبارت ديگر، از طريق نوشتههاى آنها، با حج واعمال آن و كيفيّت انجام مناسك در دورانهاى مختلف تاريخ آشنا مىشويم و تحوّلات را در مىيابيم و ديدگاههاى اين افراد را از زبان خودشان مىشنويم و مىشناسيم، به اميد آنكه توفيق دست دهد و فرصتى پيش آيد تا تك تك اين سفرنامهها، كه هر يك در حد خود گنجينۀ پر ارزشى است، مورد نقد و بررسى همه جانبه قرار گيرد.
هر چند بهترين سفرنامههاى فارسى كه يك فرد ايرانىِ فارسى زبان، جريان كامل و دقيق هفت سال سفر خود را قدم به قدم و نكته، به نكته در نهايت اختصار وايجاز و در عين حال روشن وبدون ابهام نگاشته، سفرنامۀ ناصر خسرو در نيمۀ اوّل قرن پنجم است وليكن رونق سفرنامه نويسى در ايران، از قرن سيزدهم آغاز گرديده است.
1 - سفرنامۀ ناصر خسرو
ناصر خسرو درسال 427 ه . ق . بر اثر خوابى كه ديد به عزم سفر قبله (حج)، خانه و كاشانۀ خود را ترك و ازمشاغل ديوانى استعفاكرد و سفر هفت سالۀ خود راشروع و سيرى درآفاق و تا حدودى در انفس كرد و در تمام طول مدّت سفر با علما و دانشمندان