288در روز چهارشنبه نزودهم شهر شوال المعظم هزار و دويست و نود و چهار (1294)، همين نقشه با نقشههاى دگيرِ عربستان و غيره با روزنامه كه در سفر بيتالله كشيده و نوشته بود، خواسته در ييلاق سلطنتآباد شميران شرفياب حضور مبارك گرديده، پس از آنكه نقشهها و روزنامه از لحاظ انور گذشت به جناب امينالسلطان امر فرمودند كه دو قطعه از آن نقشهها را كه يكى همان مسجدالرسول و ديگرى نقشه از بندر ينبع الى مدينه منوره را كه شش منزل مسافت است، در ميان قاب و پشت آئينه بزرگ بگذارند كه هميشه در نظر مبارك باشد.»
مؤلف در مورد ديگرى از اين رساله اظهار مىدارد كه سفر او در سال 1292 به همراه شاهزاده معتمدالدوله بوده است: «چون درگاه در اين مساجد شريف به همراهى نواب والا شاهزاده حاجى معتمدالدوله رفته و نماز خوانده هميشه اين محبت را كه فرمودهاند در نظر دارم». اين دو مورد آگاهى در نسخۀ ملك افتاده است!
رسالۀ حاضر بر پايۀ نسخۀ شمارۀ 2480 كتابخانۀ آيةالله مرعشى و نسخۀ 697 كتاخبانۀ ملك آماده چاپ شده است. 1 پاورقىهايى كه در حاشيۀ نسخۀ مرعشى بوده كه ظاهراً از خود مؤلف بوده و ما آنها را آوردهايم. نسخه مرعشى با نسخۀ ملك تفاوتهايى داشت، چنين به نظر مىامد كه نسخۀ ملك توسط شخص ديگرى ويرايش مختصرى شده و مؤلف نيز بعداً آن را ملاحظه كرده و مطالبى بر آن افزوده است. ما كوشش كرديم تا در مجموع متنى كه جامع اين دو نسخه باشد فراهم آوريم.
دربارۀ اهميت اين رساله بايد گفت: از آنجا كه عمدۀ مطالب آن مشاهدات شخصى مؤلف بوده بسيار مغتنم است، در اصل ما بايد رسالۀ حاضر را يكى از منابع مدينهشناسى تلقى كنيم.
رسول جعفريان، قم، آذر 1373