208دادند.سپس«عبداللّٰه بن زبير»در ساخت كعبه پس از منهدم كردن قسمتهايى،بخشهايى را بدان افزود.همچنين«وليد بن عبدالملك»نيز پس از توسعه حرم،ساختمان استوار و محكمى را در آن بنا نمود.نامبرده اولين شخصى است كه ستونهاى مرمرين را در مسجدالحرام بوجود آورد و سعى و كوشش وليد نسبت به ساختمان سازيها غير قابل انكار مىباشد،اين مطلب زمانى قابل قبول است كه شخص،خود شاهد«قبةالصخرة» در قدس شريف باشد كه آثار گرانقدرى از موزائيكهاى طلا و كاشيكاريهاى زيبا را نظاره كند كه دليل اين آثار عقل را به شگفتى واداشته و فكر و انديشه را به خود مشغول مىسازد! همچنين هم اكنون آثارى نيز در ساختمان«مسجد اموى»دمشق باقى مانده است كه سانحۀ آتش سوزى در آن نتوانسته است آنها را از ميان بردارد؛در اين مسجد نيز موزائيك هاى بسيار ظريفى از طلا بر در و ديوار جنوبى و غربى صحن آن ديده مىشود.
هنگاميكه«محمدالمهدى»در سال 160 هجرى حج گزارد،متوجه گرديد كه كعبه در ميانۀ مسجدالحرام قرار ندارد،بنابراين خانه هاى بسيارى به ويژه در سمت مقابل شرقى را خريده و به مسجد اضافه نمود.همچنين قسمتهاى ديگرى كه در مسجد قرار داشت و در اختيار ديگران بود نيز به فضاى مسجد اضافه كرد.پس از او فرزندش«هادى» جانشين وى گرديد و آنچه را كه در دوران پدر ناتمام مانده بود به پايان برد.
در آن هنگام«دارالندوه»در حرم و در برابر كعبه از سمت شمال غربى آن همچنان پابرجا بود كه خلفاء و امرا به هنگام حج خويش در صدر اسلام بدان وارد مىگشتند.
ليكن كم كم در نيمه هاى قرن سوم هجرى رو به ويرانى نهاد كه به«معتضد عباسى» وضعيت آن اطلاع داده شد و بنا به فرمان او در سال 281 هجرى ساختمان«دارالندوه» منهدم گرديد و مسجدى را-كه قبله اى به سوى كعبه نيز در آن قرار داده بودند-جايگزين آن نمود و سپس گنبد بلندى بر روى آن ساخته شد اين مكان در دورانهاى مختلف دستخوش تغييراتى گشت و در هر زمان آن را به شكلى بناكردند سپس.محل آن به عنوان جايگاه نمازِ امام حنفى اختصاص داده شد تا اينكه بوسيلۀ«امير كلدى»،امير جدّه در سال 947 هجرى منهدم گرديد و در جاى آن مقام مربّعى را كه داراى دو طبقه بود بنا نمود: