229خَلْقِكَ» ¹.

موعظة : حاجّ چون به عرفات حاضر شد، نظر به ازدحام خلايق كند، و بيند كه مردان به لغتهاى مختلفه، صداها بلند كرده‌اند، و هر يك [ به] زبانى به تضرّع مشغولند؛ ياد آورد عرصۀ قيامت و احوال آن روزِ پر هول و وحشت را، و پراكندگى مردمان را در آنجا، حيران و سرگردان، و هر امّتى به گرد پيغمبر و امام خود جمع شده به چشم شفاعت بر آنها نگاه مى‌كنند، پس چون به اين فكر افتاد، دست تضرّع بردارد و با نيّت خالص به درگاه خدا بنالد كه خدا حجّ او را قبول كند، و او را در زمرۀ راستكاران ² محشور سازد، و چنان داند كه نا اميد نخواهد شد؛ چه روز، روز شريف، و موقف، موقف عظيمى است، و بندگان خدا از اقطار زمين در آنجا جمعند و دلهاى همۀ حاضرين به خدا منقطع است، و همّتهاى همه، مصروف دعا و سؤال است، و دستهاى همه، به درگاه پادشاه بى نياز بلند است و همگى چشم بر در فيض و رحمت او انداخته، و گردنها به كرم و لطف او كشيده. و البتّه چنين موقفى از نيكان و اخيار خالى نيست، بلكه ظاهر نيست كه ابدال و اوتادِ ارض در خدمت امام عصر، عجّل اللّٰه فرجه، در آنجا حاضرند، پس دور نيست كه از حضرت ذو الجلال بواسطۀ دلهاى پاك و نفوس مقدّسه، رحمت بر كافّۀ مردمان فايز شود، و چنان گمان نكنى كه همۀ اين خلايق كه در آنجا جمعند و با هزار اميدوارى راه دور و دراز پيموده‌اند، و اهل وطن را دور افكنده و كربتِ غربت بر خود قرار داده و به در خانۀ چنين كريمى آورده‌اند، خداوند كريم همه را نا اميد كند، و ايشان را نابود سازد، و بر غريبى آنها ترحّم ننمايد؛ زنهار ! درياى رحمت الٰهى از آن وسيعتر است كه در چنين حالى تَنُكى كند ³، و از اين جهت رسيده است كه : بدترين گناهان آن است كه كسى به