158جايز نمىدانند. بنابراين، محل بحث، عبارت است از جمع ميان دو نماز در همۀ زمانها و مكانها، بهطورىكه هر دو نماز، در وقت يكى از آنها ادا شود؛ مانند جمع ميان دو نماز عرفه و مزدلفه.
5 - همۀ مسلمانان در اين مسأله اتّفاق نظر دارند كه پيامبر گرامى ميان دو نماز، جمع نبود، ولى در تفسير اين روايت، دو نظر وجود دارد:
الف - شيعه مىگويد: مقصود اين است كه در نخستين اوقات نماز ظهر، مىشود پس از اتمام نماز ظهر، نماز عصر را بجا آورد و همچنين در نخستين اوقات نماز مغرب، مىشود پس از خواندن نماز مغرب، نماز عشا را ادا نمود، و اين مسأله به زمان يا مكان و يا شرايط خاصّى بستگى ندارد بلكه در همه جا و همه وقت، جايز است.
ب - ديگران مىگويند: مقصود روايت اين است كه نماز ظهر، در آخر وقت آن و نماز عصر در اوّل وقت آن بجا آورده شود و نيز نماز مغرب در آخر وقت و نماز عشا در آغاز وقت آن ادا گردد.
اكنون به منظور روشن شدن مسأله، به بررسى روايات در اين زمينه مىپردازيم و ثابت مىكنيم كه مقصود از جمع در اين احاديث همان است كه شيعه مىگويد؛ يعنى دو نماز را در وقت يكى از آنها بجا آوردن، نه ادا نمودن يكى از آنها در آخر وقت آن و بجا آوردن ديگرى در اوّل وقت آن:
اينك روايات
1 - احمد بن حنبل - رهبر گروه حنابله - در مسند خود از جابر بن زيد، چنين روايت مىكند:
أخبرنى جابر بن زيد انّه سمع ابن عبّاس يقول: صلّيت مع رسول اللّٰه صلّى اللّٰه عليه [ و آله ] و سلّم ثمانياً جميعاً و سبعاً