336كتاب سيبويه.

و وجوب حج اسلام فورى است بقول اصحاب ما چنانكه ظاهر حديث [1] نبوى صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم كه (و من وجب عليه حج فلم يحج فليمت يهوديا او نصرانيا) يعنى كسى كه واجب شود بر او حج و بى تعلل حج را به جا نياورد پس بايد كه بميرد جهود يا ترسا دالست بر آن و قول او الناس جمع محلى بلام است دلالت مى‌كند بر عموم ذكور و اناث و خناثى ليكن مخصص است به مخصص منفصل به مكلفان آزاد و قول او (مَنِ اِسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً) بدل بعض است از آن و مخصص متصل است كه دلالت كند بر تخصيص وجوب حج بر مكلفان كه استطاعت آن دارند.

و مراد از استطاعت، استطاعت مالى و بدنى است به اين معنى كه قادر باشد بر زاد و راحله و نفقۀ رفتن و آمدن خود زياده بر ما يحتاج اصلى و نفقۀ عيال واجب النفقۀ خود تا زمان برگشتن و وقت گنجايش آن داشته باشد كه حج دريابد و سالم باشد از مرض مانع سفر و از خوف مضرت مالى و بدنى در راه