406
حجاج ايرانى و گذران اوقات در ايام حج
كار اصلى زائر در اين سفر، انجام فريضه حج و زيارت قبر پيامبر(ص) بود كه به هر روى انجام مى‌گرفت. افزون بر آن، انجام كارهاى مستحبى به‌ويژه دوره كردن قرآن در مكه و مدينه و اقامه نمازهاى مستحبى و قضا در مسجد الحرام و مسجد النبى جزو معمول‌ترين كارهايى بود كه با رفت و آمد روزانه به اين مساجد انجام مى‌گرفت. زيارت اماكن متبركه، به ويژه بقيع و ساير مساجد، همان‌طور كه گذشت، جزو كارهاى زائران بوده است.
با اين حال، فرصت‌هاى فراوانى براى زائر باقى مى‌ماند كه بايد آن را به‌گونه‌اى سپرى مى‌كرد. اين فرصت‌ها اغلب به ديد و بازديدها و رفت و آمد با يكديگر و نشستن و برخاستن و سخن گفتن از هرچيز بوده است. طبيعى است كه در سفر، افراد غريب با يكديگر آشنا شده و گفتگوها از هر نوع ميان آنها صورت مى‌گرفت.
توده زوار شب را به مسجدالحرام رفته و به طواف و نماز و خواندن قرآن مى‌پرداختند. آنان فرصت‌هاى ديگر خود را به گردش در بازار، ديد و بازديد برگزار كرده و اگر روزهاى آغازين محرم را در مكه يا مدينه مى‌ماندند، با مجالس روضه خوانى سپرى مى‌كردند.
اعيان و اشراف نيز كه به حج مى‌آمدند، طبعاً راحت‌تر از ديگران بودند. اين افراد، جداى از ملاقات‌هايى كه با شريف مكه يا والى اين شهر داشتند، همانند ساير حجاج ديد و بازديد از يكديگر داشته، به گفتگوهاى مختلف مى‌پرداختند. امين‌الدوله كه پس از عزل از رياست وزاريى به حج آمده و در حقيقت براى فرار از اوضاع غيرعادى پايتخت بر ضد خود از ايران درآمده، حتى در مكه نگران حضور آشنايان امين السلطان صدر اعظم جديد مظفرالدين شاه است. براى همين است كه مى‌گويد: «مكه مجمع جماعتى از ايرانيان منافق است» 1 كه اشاره‌اش به خصوص به آشنايان صدراعظم جديد است.