337«آمدن به مكه از اين راه موجب ثواب كه نخواهد بود، قطعاً موجب عقاب است، چون هم خوف بر اتلاف مال و هم خوف تلف جان و هم از دست رفتن وظايف و عبادات يوميه فرضيه، و عدم تحصيل و تمكن طهارت همه را تا اينجا دارد، تا بعد از اين چه شود، به خصوص بر زن‌ها كه حرام است قطعاً» ¹ زمانى كه حاج به اسلامبول مى‌رسيد، مى‌توانست مستقيم با كشتى به درياى سرخ و بندر ينبع يا جده وارد شود، همان طور كه مى‌توانست به مصر رفته از شهرهاى اسكندريه و قاهره و پرت سعيد و حتى بيروت و غيره ديدن كند. فرهاد ميرزا (در سال 1292) از ايران به استانبول رفته، از آنجا به قاهره و سپس از طريق كانال سوئز به درياى سرخ و سپس به بندر ينبع وارد شده و از آنجا با شتر روانه مدينه شده است. ² فراهانى نيز همين مسير را طى كرده است. برخى همين مسير يا راهى طولانى‌تر را در بازگشت داشتند. حسام السلطنه در سال 1297 در بازگشت از مدينه، راهى شام شده از آنجا به بيت المقدس رفته، سپس به سوى اسكندريه و قاهره عزيمت كرده، در مسير بازگشت به استانبول و از آنجا به تفليس، ايروان، نخجوان و سپس به ايران وارد شده است.

فراهانى براى كسانى كه از انزلى به استانبول و از آنجا به ينبع مى‌روند، مشكل زمان را نيز حل كرده است. به نظر وى كه سفرش در سال 1302 انجام شده، بهتر چنين است كه شخص در 25 رمضان در انزلى به كشتى نشسته ده روزه به اسلامبول بيايد. ده روز هم آنجا توقف كرده، در 15 شوال عازم ينبع شود كه دوازده روز اين راه طى مى‌شود. درآن‌جا نيز با شتر، شش روزه به مدينه رفته تا 25 ذى قعده آنجا بماند. سپس به سمت مكه حركت كند كه ششم يا هفتم ذى حجه آنجا برسد. ³ امين الدوله در سال 1316 از راه بادكوبه با قطار عازم ساحل درياى سياه شده، از آنجا با كشتى به استانبول رفته و سپس از طريق مصر و كانال سوئز با كشتى عازم حجاز شده است. ⁴ وى مى‌نويسد كه «در سوئز دسته‌هاى حاجيان ايرانى پى در پى مى‌رسيدند و ديده‌ها را به