307
حج گزارى ايرانيان در دوره قاجار
(1210 - 1344ق)
رسول جعفريان
ميقات حج، ش 32، 33، 37 و 38
ايرانيان همواره و در همه ادوار چه روزگارى كه بر مذهب اهل سنت بودند و چه زمانى كه به مذهب تشيّع، براى انجام فريضه حج، راه طولانى اين سفر را طى كرده و اعمال حج را انجام مى‌داده‌اند. همه خاطرات حج شيرين نبوده است بلكه همواره مشكلات و مسائلى نيز براى زائران در پى داشته است به ويژه در طى مسير. در اين مقاله مسائل و مشكلات مربوط به حج‌گزارى حاجيان در دوره قاجار طى عناوين خاص و بخش‌هاى مختلف، مورد بررسى قرار گرفته است. نويسنده پس از بيان مقدمه به منابع مقاله اشاره كرده است. مهم‌ترين منابع براى شناخت آيين حج‌گزارى ايرانيان در دوره قاجارى، سفرنامه‌هاى حجّى است كه در اين دوره توسط درباريان، دبيران و عالمان نوشته شده است. نگارنده در اين نوشتار، از بيست نمونه از بهترين و مشهورترين سفرنامه‌هاى قاجارى موجود استفاده كرده است. از آنجا كه سرزمين حجاز در حوزه قدرت دولت عثمانى قرار داشت، انجام اعمال حج براى ايرانيان، به نوعى به روابط سياسى دولت قاجار و عثمانى ارتباط پيدا مى‌كرد. در