510بنى‌عباس، اين شهر به نام «سُرَّ مَن رأى» ناميده شد و تا مدت‌ها بدين نام مشهور بود. در اين‌باره نقل كرده‌اند زمانى كه معتصم عباسى، از نام اين منطقه (سامرا) آگاه شد، آن را «سرّ من رأى» ناميد. ¹ اما برخى، لفظ سامرا را تحريف نام دوره اسلامى آن مى‌دانند. ² با اين حال تقريباً مسلم است كه واژه سامرا، ريشه در نام‌هاى كهنى دارد كه مدت‌ها پيش از اسلام، بر اين منطقه اطلاق مى‌شده است.

ساختن شهر اسلامى سامرا، در سال 221ه .ق، به دستور معتصم عباسى، آغاز شد. ³ او براى اين منظور، بهترين معماران و هنرمندان را از مناطق مختلف جهان اسلام، جلب كرد تا آنها شهرى لايق مركز خلافت، بنا كنند. براى اين شهر، بخش‌ها و محلات مختلفى براى سكونت طبقات مختلف اجتماعى، از جمله نظاميان، دولتمردان و عموم مردم، اختصاص داده شد و همچنين در آن، مسجد جامع و بازارهايى ساخته شد.

چندى بعد، متوكل عباسى مسجد جامع را به علت مساحت كم آن، خراب كرد و به‌جاى آن، مسجد عظيمى را كه بقاياى آن، تا به امروز باقى است، بنا كرد. همچنين به دستور وى، شهر ديگرى به نام «متوكليه»، نزديك سامرا ساختند كه درباريان وى، به آنجا منتقل شدند و در آنجا، كاخ‌هاى خود را بنا كردند. پس از معتصم، چند خليفه عباسى ديگر نيز در سامرا، به عنوان پايتخت خلافت عباسى، اقامت نمودند كه عبارت‌اند از: واثق، متوكل، منتصر، مستعين، معتز، مهتدى و معتمد. ⁴

اما پس از اينها، معتضد عباسى، پايتخت خلافت را به بغداد بازگرداند و اين شهر را رها كرد. از آن پس، سامرا پس از گذشت حدود نيم قرن از زمان تأسيس آن، به يك‌باره اهميت خود را از دست داد و به تدريج، رو به ويرانى نهاد. از نوشته ياقوت حموى