274نظريات شيخ انصارى و حضرت امام (رحمهماالله) درباره تقيه خوفى و مداراتى مى‌پردازيم:

الف) شيخ انصارى تقيه خوفى را مَقْسَم و تقيه مداراتى را بخشى از آن مى‌داند. بنابراين از نگاه شيخ انصارى، تقيه مداراتى قسمى از تقيه خوفى است و در نتيجه تقيه مداراتى در طول تقيه خوفى است، نه در عرض آن. اما حضرت امام به خلاف نظريه شيخ انصارى، تقيه مداراتى را قسيم و در عرض تقيه خوفى مى‌داند. ايشان در مقام بيان تقسيمات تقيه، آن را با صرف‌نظر از ارتباطش با امور ديگر و به اصطلاح فى حد ذاته، تقسيم مى‌كند به «خوفى»، «مداراتى»، «اكراهى» و «كتمانى». ¹

ب) مرحوم شيخ انصارى تقيه مداراتى را از نظر حكم مستحب مى‌داند. ² و اما حضرت امام آن را واجب مى‌داند. ³

ج) شيخ انصارى در ماهيت تقيه مداراتى، ضرر را شرط كرد. ولى مى‌فرمايد: «ضرر تدريجى». ⁴ اما حضرت امام در ماهيت تقيه مداراتى جز جلب محبت و ايجاد وحدت كلمه چيزى را شرط نمى‌كند. ⁵

بنابراين نگاهِ حضرت امام با نگاه شيخ انصارى به تقيه مداراتى، از نظر حكم و ماهيت و جايگاه و رتبه با همديگر تفاوت دارد. اين اختلاف مبنا و ديد، نسبت به تقيه مداراتى آثارى را پى دارد و از همه مهم‌تر آن است كه جايگاه و اهميت تقيه مداراتى روشن مى‌شود.

5. ادله تقيه مداراتى

مهم‌ترين دليل بر تقيه مداراتى روايات است و از آنجا كه روايات فراوان و با مضامين مختلف وارد شده و نقد و بررسى تمامى آنها به طول مى‌انجامد، در اينجا به چند نمونه از هر مضمون بسنده مى‌كنيم:

دسته اول

شيخ حر عاملى در كتاب شريف وسائل الشيعه، بابى را با عنوان «باب وجوب عشرة