79شود كه اين آيه وصف حال مؤمنان در قيامت است و نه وصف برزخيان، پاسخ اين است كه وقتى در بهشت و عالم آخرت كه تجرد كامل است، تكامل وجود دارد، پس در عالم برزخ كه به عالم طبيعت نزديك‌تر است، به طريق اولى زمينه تكامل فراهم است.

آيه دو- وَ نَكْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ (يس: 12)

ماييم كه مردگان را زنده مى‌كنيم و آنچه كرده‌اند و آنچه از آثارشان بعد از مردن بروز مى‌كند، همه را مى‌نويسيم.

اين آيه بى‌ترديد بر تكامل برزخى دلالت دارد؛ زيرا مراد از «ما قَدَّمُوا» اعمالى است كه مردگان قبل از مرگ انجام داده و مراد از «آثارهم» باقياتى است كه بعد از مردن خود بر جاى گذاشته‌اند و باقيات، سنت خير يا شرى است كه مردم بعد از او به آن عمل مى‌كنند. ¹ بنابراين از نگاه قرآن، همان نقشى كه اعمال گذشته انسان در برزخ و قيامت ايفا مى‌كند، باقيات و سنتى كه انسان از خود به جاى گذاشته نيز ايفا مى‌نمايد.

قرآن در آيه 10 سوره شريفه فاطر در بيان نقش اعمال در تكامل انسان مى‌فرمايد: ...إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ يَرْفَعُهُ ؛ «كلمه طيب به سوى او بالا مى‌رود و عمل صالح، آن را در بالاتر رفتن مدد مى‌دهد». اينك با جمع اين دو دسته آيات، مطلب مورد نظر ثابت مى‌شود. علامه طباطبائى(رحمه الله) ذيل اين آيه شريفه مى‌گويد:

مراد از «كلم طيب» صرف لفظ نيست، بلكه مراد از اين كلمه، عقايد