521و فرهنگى بپردزند و راه‌ها و روش‌هاى نوينى را پيش روى برنامه‌ريزان و مجريان بگشايند.
آهنگ بازگشت و فرصت‌هاى از دست رفته
اين روزها دست‌هاى بر سينه، چشم‌هاى اشك‌آلود دوخته شده به كعبه، سجده‌هاى طولانى و شانه‌هاى لرزان، همه از آهنگ خداحافظى ميهمانان خدا خبر مى‌دهد. ريتم حضور حاجى‌ها در بازار و خريد سوغات هم تندتر شده است. حال و هواى اين روزهاى مكه، حال و هواى بازگشت پرستوهاى مهاجر است. اين حقيقت را مى‌توان حتّى از اتوبوس‌هاى بزرگ پارك شده كنار هتل‌ها و جنب و جوش مسافران حدس زد. شهر مكه، حرم، خيابان‌ها و بازارهاى آن، رفته رفته خلوت مى‌شوند؛ چه بسا براى اين شهر هم، خداحافظى با ميهمانانى كه شايد ديگر تا روز قيامت هرگز آنان را نبيند، سخت و دشوار است.
خانواده‌اى بزرگ كه به گستره جهان اسلام و با جمعيتى بالغ بر سه ميليون نفر خواهر و برادر ايمانى در موسم حج گرد آمدند و به ديدار هم شتافتند، اين روزها به سوى خانه و كاشانه خود باز مى‌گردند. اينكه در اين ديدار خانوادگى و سالانه آن هم از نوع جهانى خود، چه بايد بگذرد و اعضاى خانواده چه نقش و مسئوليتى در قبال يكديگر دارند، از آن جمله سؤالات و مسائلى است كه تاكنون حتّى يك بار مجال طرح و بررسى همگانى، در موسم و غير موسم، پيدا نكرده است. هنوز معلوم نيست چرا كشورهاى اسلامى تاكنون براى اجراى مطلوب و همه‌سونگر يك عبادت مشترك و استفاده بهينه از ظرفيت‌هاى بيكران آن، نتوانسته يا نخواسته‌اند گرد هم بنشينند و طرحى جامع و هماهنگ بريزند و به اجرا بگذارند. آيا در ميان اين همه سازمان بين‌الدولى كه براى مسائل خرد و پيش پا افتاده راه‌اندازى شده است، نمى‌توان نهاد يا مجلسى بين‌الدولى براى حج تشكيل داد؟! امروز جهان اسلام، بيش از هر زمان ديگر، به تأسيس