482برگردند. در بيشتر وقت‌ها، گروه اتوبوس‌سوار، به دليل ترافيك شديد در مسيرها، ساعت‌ها پس از زائران پياده به هتل مى‌رسند. علاوه بر اين، پس از عمليات موفقيت‌آميز ايام تشريق و قربانى و حلق، چند قدم پياده‌روى در كنار همسر و همسفران، خاطره‌اى بسيار شيرين و به يادماندنى است.
امروز هنگام پرتاب آخرين سنگ‌ريزه‌ها و تخليه و تحويل چادرها، بازار عكس‌هاى يادگارى داغ‌داغ بود. گروهى ترجيح داده بودند كه در كنار هر يك از شيطان‌ها عكس بگيرند! آن هم با ژست‌هاى مختلف. يكى ژست پرتاب سنگ گرفته، ديگرى دست خود را با حالتى كه دست در گردن انداختن را تداعى مى‌كند، در كنار شيطان بزرگ، ژست رفاقت گرفته بود. گروهى از زائران كه در طول سفر همراه و همدم يكديگر بودند، كنار هم با دست‌هاى گره كرده و اشك و لبخندهاى نمكين، روزهاى پايانى را به تصوير مى‌كشيدند.
حماسه بزرگ حج امسال هم به پايان رسيد و خوان بهشتى خداوند، در حرم الهى مكه، تا سال ديگر به آسمان مى‌رود. اما تازه سرآغاز خوبى‌ها و پاكى‌هاست كه دعاى حجاج براى عالم و آدم رقم زده است.
اگر حج نبود
گرچه جمع ميليونى حاجيان، چنانچه بارها با اشك و ناله در اين سرزمين مقدس اعتراف كرده‌اند، عارى از خطا و اشتباه نيستند، اما بالاخره ميهمان دعوت شده و پناهنده به بيت ربّ كريم‌اند. فقط خود خدا مى‌داند اين‌همه نيايش و دعا كه ميليون‌ها ميهمان خدا، در حج امسال، بر محملى از اشك به عرش فرستادند، چه گره‌هايى را از كار عالم و آدم مى‌گشايد، چه حاجاتى جامه اجابت مى‌پوشد و چه مقدراتى به نفع خوبان و صالحان، عليه لشكر شيطان رقم مى‌خورد.
هر چه بود، پرونده حج امسال، مثل همه حج‌هاى گذشته، مى‌رود تا به بركت دعاى