65پرگرد و غبار، به سرعت حركت كنند. لباسهايى كه نشانه شخصيتهاست، كنار انداخته و با اصلاحكردن موها قيافه خود را تغيير دهند. اين آزمونى بزرگ، امتحانى شديد و آزمايشى آشكار و پاكسازى و خالصگرداندنى مؤثر است كه خداوند آن را سبب رحمت و رسيدن به بهشتش قرار داده است.
اگر خداوند براى خانه محترم و محلهاى انجام وظايف حجش، مكانهايى را ميان باغها و نهرها و سرزمينهاى هموار و پردرخت و پرثمر برمىگزيد، به همان نسبت كه آزمايش و امتحان سادهتر بود، پاداش و جزا نيز كمتر بود.
وَ لكِن يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ يَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ يَبْتَلِيهِمْ بِضُرُوبِ الْمَكَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْكَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِي نُفُوسِهِمْ وَ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَى فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ. 1
اما خداوند، بندگانش را با انواع شدايد مىآزمايد و با انواع مشكلات به عبادت دعوت مىكند و به اقسام گرفتارىها مبتلا مىنمايد تا تكبر را از قلبهايشان خارج سازد، و خضوع و آرامش را در آنها جاىگزين كند؛ بابهاى فضل و رحمتش را به رويشان بگشايد و وسايل عفو خويش را بهآسانى در اختيارشان قرار دهد.
آرى، غرض از اين برنامهها اين است كه انسان، ايمان خالص خود را به اثبات برساند، و در انجام حج، هيچ انگيزه غيرالهى دخيل نكند، و فقط به خدايش بينديشد و از عمق جان، آفريدگارش را