127بنابراين، شايسته است مسئله حاضر با تمام جوانب آن، از حيث حكم تكليفى و وضعى و در فرض احتمال موافقت حكم حاكم با واقع و علم به مخالفت آن با واقع، بررسى و نقد شود. البته گاهى متابعت و همراهى با مخالفان از باب ترس و خوف بر نفس و آبرو و مال است كه در اين صورت همراهى با آنها از باب مقدمه و وجوب غيرى است و وجوب نفسى همان حفظ جان از وقوع در هلاكت است و پرواضح است كه مراد ما از تبيين حكم تكليفى، اين نوع از متابعت و همراهى نخواهد بود؛ پس كلام فقهايى كه به اين حكم اشاره نمودهاند، 1 از مبحث ما خارج است.
در ادامه، ابتدا به اقوال فقها در وجوب يا عدم وجوب نفسى متابعت از مخالفان، و ادله آن اشاره مىشود و سپس حكم وضعى حج بررسى خواهد شد.
1. حكم تكليفى (وجوب يا عدم وجوب متابعت)
با تتبع در اقوال فقها، مشخص مىشود هيچ يك از ايشان به حرمت تبعيت، فتوا ندادهاند. بلكه بعضى وجوب متابعت و برخى جواز آن را مطرح كردهاند.
محقق اصفهانى، 2 محقق داماد، 3 محقق خويى 4 و امام خمينى(رحمهم الله) 5 از قائلين به وجوب تكليفى متابعت هستند و در مقابل، آيات عظام بروجردى، 6 سيد محمود حسينى شاهرودى 7 و اراكى(رحمهم الله) 8، به عدم وجوب متابعت قائلاند.