48اين است كه شيعيان با وجود اندك بودن و دور بودن از قدرت و ابزارهاى سياسى، هيچگاه صحنه جدال فكرى و عقيدتى را خالى نكرده و براى دفاع از هويت دينى و سياسىشان حتى به قيمت نثار كردن خونهاى فراوان، بسيار كوشيدهاند؛ ازاينرو تا جايى كه برايشان مقدور بوده است، به استحكام بنيادهاى عقيدتىشان پرداخته، و كمتر ايراد و اشكالى را بىپاسخ نهادهاند. از نظر حجم نگارش در حوزه مباحث كلامى، تأليفات شيعه فراوان است. اما درباره پاسخگويى به شبهات و رديهنويسى، به استناد مطالب پيشين و كنكاشها، به نظر مىرسد شيعه در قرون گذشته، نه عصر حاضر، بسيار فراتر از رقيبشان تأليف داشته باشد؛ زيرا اهلسنت، خود را حق مسلّم مىپنداشتند و با تكيه بر قدرت سياسىشان، نياز چندانى به دفاع نمىديدند و بيشتر درباره مذهب و ماهيت شيعه شبههافكنى مىكردند.
اما شيعه كه براى خود اصالت و مشروعيت قائل بود، در برابر تهاجمها و براى دفاع از كيان عقيدتى و حفظ جايگاه سياسى، چارهاى جز پاسخگويى نداشت. ازاينرو گاه در جواب يك اشكال يا اتهام، كتابها نوشته و از ديدگاههاى مختلف به آن پاسخ داده است. به همين سبب عالمان و نظريهپردازان شيعه انبوهى از رديهها و پاسخنامههاى شيعى را پديد آوردهاند. البته در طول تاريخ اسلام، اين روند يكسان پيش نرفته و در هر زمان و هرجا كه مناقشه بيشتر و تهاجم عليه شيعه شديرتر بوده، تكاپوى شيعه نيز براى دفاع، افزونتر و جدىتر شده است. ازاينرو مركز ثقل مناظرهها و جدلها، گاهى بغداد، گاهى رى و گاهى