83شخصى را در ارزشهاى اخلاقى مىدانند. 1 طبيعى است اين مبانى انسانشناختى اقتصاد غربى با مبانى امت اسلامى در تعارض آشكار است.
يكى از جنبههاى معنوى اقتصاد اسلامى، واكاوى و بررسى تأثير جهانبينى، آموزهها و احكام اسلامى بر رفتار اقتصادى عاملان اقتصادى در سطح خرد و تغيير در مسير رشد، توسعه و ضرورت اقتصادى جامعه در سطح كلان است. بخش مهمى از اين اثرگذارى از طريق نظام اخلاقى و مبانى ارزشهاى دينى است كه در همه مناسك و مراحل دينى قابل مشاهده است.
حج يكى از مناسك دينى است كه در عين برخوردارى از ابعاد اجتماعى و سياسى، جهات اخلاقى پررنگ و گستردهاى دارد. 2 در حج نگاه تكساحتى به انسان وجود ندارد و لذت، در لذت مادى منحصر نمىشود. بلكه در ذيل ارتباط انسان با خدا، باور به آخرت، لذت معنوى و ابعاد روحانى وجود انسان به صورت جدى خود را نشان مىدهد. در ادامه ابعاد اخلاقى حج را با رويكرد اقتصادى در راستاى امت اسلامى بررسى مىكنيم:
الف) ارتقاى عقلانيت اقتصادى
يكى از مهمترين مسائل كه در مبانى هستىشناختى و معرفتشناختى ريشه دارد و رفتار اقتصادى را تحت تأثير قرار مىدهد، عقلانيت اقتصادى است كه سطوح متفاوتى دارد. عقلانيتى كه هژمونى سرمايه با آن در تناظر است، عقلانيت حسابگرانه و ابزارى است كه رشد جامعه را حداكثر فقط در ابعاد مادى انسان قرار مىدهد. «در رويكرد مسلط از اقتصاد معاصر، انسان اقتصادى همان انسان عقلايى است». 3 در حالى كه اسلام