130ميان دولت عثمانى و ايران، زوار و طلاب در عتبات و ولايت عراق بسيار تردد داشتند و اين ترددها اثر بسيارى بر مردم آنجا داشت. ملموسترين تأثير مذهبى آن، كتماننكردن علاقهشان به شيعه اثنىعشرى بود كه علما در اين امر بسيار نقش داشتند. طلاب و زوار و مسافران، كتابهاى مذهبى با محتواى شيعه را از ايران به عتبات مىبردند كه با ممانعت در گمرك بغداد، مواجه مىشد. در گمرك بغداد همه كتابها به دقت بررسى مىشد تا كتابى مذهبى به آنجا وارد نشود. 1 اين مسئله برايشان بسيار مهم بود؛ ازاينرو كارپردازى در گمرك داشتند كه كارش بررسى كتابهاى زوار بود. 2 آنان بيشتر كتابها را با بررسى اندكى در دجله مىانداختند؛ بنابراين براى مردم، بهخصوص طلاب حمل كتاب مشكل بود؛ درصورتىكه يهود و نصارا، براى نفى و بطلان ملل و مذاهب پيغمبران كتب تصنيف و تأليف مىكردند و در همهجا نسخ آن كتب منتشر مىشد و هرگز كسى متعرض آن كتاب نمىشد. 3
6. هيئتهاى خارجى و تبشيرى و يهودى و تأثيرات آن
فعاليتهاى اين شاهراه بزرگ سراسرى كه از ديرباز بيشتر جنبههاى بازرگانى، سياسى و نظامى داشت، اكنون بيش از پيش رنگى دينى به خود مىگرفت. يك نوع دگرگونى ديگر در اين منطقه داشت رخ مىداد كه حضور ميسيونهاى آمريكايى و انگليسى بود. با وجود اقدامات اوليه تأسيس