102تهيه لوازم بسيارى از مسافران نقش بزرگى را ايفا مى‌كردند. ¹ همدان فرآورده‌هاى خود را به مجموعه كالاهايى كه از جاده قم - قصرشيرين مى‌گذشتند، افزود. روده، پشم، پوست، كتيرا، پنبه، گردو، بادام و كشمش از آنجا صادر مى‌شد كه در اين ميان مقدار فراوانى از پوست و چرمش به بغداد و روسيه صادر مى‌شد؛ حتى گفته شده است جنسى كه در اروپا به چرم روسى معروف است، در همدان تهيه مى‌شد. ²

دو - تجارت داخلى همدان

مردم آن زمان فلات ايران به كالاهاى تجملى كه از روس وارد مى‌شد و در مغازه‌ها خودنمايى مى‌كرد، عادت كرده بودند. اين كالاهاى مصرفى مطابق ذوق و سليقه ايرانيان ساخته شده بود؛ كالاهايى همچون بلور روسى، چراغ، چراغ بادى، محصولات لاستيكى و كائوچويى، ظروف مسى و برنجى، ورشوئى، ميناآلات ساخت مسكو، پارچه، ماشين‌آلات كشاورزى، چاى، قند و شكر، كاكائو، شكلات، كنسرو، آب‌هاى معدنى قفقاز، آرد حاجى طرخان، بلغور، آب‌جوى سامرا، ليموناد، ودكا و ديگر مشروبات روسى، ماكارونى، رشته، كاسنى، محصولات شيميايى و حتى ورق قماربازى نيز در ايران عرضه مى‌شد. ³

پس از حدود يك ساعت پياده‌روى و گذشتن از باغ‌هاى انگور