101در اين جاده مىبينيم كه اهدافش را با جهشى وصفناشدنى به پيش مىبرد. احداث راه شوسه رشت - قزوين اسباب رونق هرچه بيشتر بازرگانى همدان يا عبارت بهتر روسيه را فراهم كرد. هدف روسها از ايجاد اين راه وصلكردن بندر انزلى محل تخليه كالاهاى روسى به همدان، مركز يكى از پرجمعيتترين ايالات ايران بود. البته اين رونق نيز با كشمكشهاى داخلى هميشگى ايران نيز دوام نياورد و با تهاجم «سالارالدوله» و كشمكشهاى مشروطه و استبداد صغير و در پى آن جنگ جهانى اول، قافلهها و كاروانها به سبب ناامنى و اغتشاش از كار بازماندند و بيشتر قافلهداران به كار بازار و كسبهاى محلى پرداختند و هسته اوليه طبقه بازرگان شهر را تشكيل دادند. 1
يك - صادرات همدان
«دباغخانه يا همان شهر همدان متاعش چرم است» 2 كه مردم همدان در ساختن و پرداختن آن بسيار مهارت داشتند. چون همدان در مسير جادهاى بود كه همواره بازرگانان، مسافران و زائران از آن مىگذشتند، در تأمين نيازمندىهاى آنان بسيار مىكوشيد؛ بهگونهاى كه مسافران پياده در آنجا براى خود كلاه و كفش مىخريدند. 3
كاروانسراهاى مجاور يا متصل به شهر نيز كه مأمن و پناهگاه هزاران تاجر، مسافر و زائر بود، از اين تلاش فروگذار نبودند و براى