217حد پيشرفت و الگويى تمامعيار و انحصارى، براى كشورهاى در حال توسعه و اسلامى معرفى مىكند. طبيعى است بيدارى اسلامى براى باقى ماندن در اين ميدان مبارزه و تحقق اهداف خود، بايد چنين رويكردى داشته باشد و از همه ظرفيتهاى خود براى تحقق اين مهم بهره ببرد و حتى در صورت ضعف اقتصادى و نظامى، با بهرهگيرى از نقاط فرهنگى و هويتى، بر اعتبار تمدنى خود بيفزايد. 1
در اين ميان حج كه در بسترى كاملاً نرمافزارانه جريان دارد، نمودى شكوفا از قدرت نرم جهان اسلام است كه ضمن برخوردارى از جنبههاى مختلف تمدنى، در راستاى اعتبار تمدنى جهان اسلام نيز حركت مىكند. تجمع عظيم مسلمانان در حج، آنها را متوجه نكات مشترك و قدرت عظيم انسانى و ايمانى آنها مىكند و با برپايى مراسم برائت از مشركان، ضمن تقويت انسجام هويت تمدنى آنها در مقابل غرب، دشمن مشترك را عامل ديگرى در انسجام جهان اسلام معرفى مىكند.