211هويتى مناسب با هويت جامعه داشته باشد و هر دو از منابع هويتى يكسانى تغذيه شوند. شكلگيرى اين هويت، سبب تعامل ميان فرد و جامعه و همبستگى ميان آنها مىشود.
از سوى ديگر هويت تمدنى «ديگربود» 1، خود را نيز تعريف و تعيين مىكند كه اين «ديگربود»، در اثر تعامل با محيط پيرامونى شكل مىگيرد. 2 اين امر هم در درون گستره تمدنى و هم در بيرون از آن و در تعامل با ساير حوزههاى تمدنى رخ مىدهد و بر اساس آن، دوست و دشمن مشخص مىشوند.
در حج هر دو بعد سلبى و ايجابى هويت تمدنى وجود دارد:
1. بعد ايجابى: حج بروزى از وحدت و انسجام جهان اسلام است كه با حضور يكپارچه نمايندگانى از سرتاسر جهان اسلام، براى انجام اعمالى يكسان در زمان و مكانى واحد تحقق مىيابد. به اين ترتيب حج نظام ارتباطات جهان اسلام را در بستر اشتراك هويتى سامان مىدهد و با استفاده از خاطرات و حافظه تاريخى يكسان، همه مسلمانان را به هويت تمدنى يكسان فرا مىخواند.
2. جنبه سلبى: برائت از مشركان از بهترين بروزهاى غيريتساز اسلام است كه ضمن بروز وحدت هويتى مسلمانان بر محور توحيد، وجود دشمن و هويت مغاير با ارزشهاى اسلامى را نيز بيان مىكند. به عبارت ديگر در برائت از مشركان، توجه به تفاوتهاى هويتى نيز در راستاى ايجاد انسجام و همگرايى هويتى تعريف مىشود.
4. نقش حج در شكلگيرى سبك زندگى اسلامى و محصولات تمدنى
كاركرد تمدنى ديگر حج، شكلدهى سبك زندگى اسلامى و نزديك كردن فرهنگهاى مختلف به فرهنگ اصيل اسلامى است. حج مىتواند مؤثرترين عامل مبادله فرهنگى و فكرى