110اعمال عبادى است. وجود زيارتگاهها، مساجد و اماكن مذهبى، بازار خدمات مذهبى را رقم مىزند و اين بازار، از مواردى است كه در درون دين شكل گرفته است.
اگر حج واجب نمىشد، مردم اينچنين مشتاقانه به سوى آن حركت نمىكردند، مكه و مدينه توسعه زيادى پيدا نمىكرد و درآمد زيادى هم براى حج پسانداز نمىشد. 1
حج با توجه به جاذبههايى كه دارد، از استعداد فراوانى براى جذب گردشگران برخوردار است. استفاده بهينه از آنها و تجربيات موجود در مورد گردشگرى، مىتواند سبب كاهش بيكارى و در نتيجه كاهش فقر در جهان اسلام شود و زمينه بهبود اين شاخصها را در منطقه ايجاد كند. به عبارت ديگر آثار اقتصادى ظرفيتهاى گردشگرى حج، تنها به عربستان ختم نمىشود، بلكه زمينه پويايى اقتصادى را در ساير كشورهاى اسلامى فراهم مىكند. علاوه بر بهرههايى كه بازار مشترك اسلامى براى مسلمانان ساير كشورها دارد، سبب رونق و تكاپوى اقتصاد داخلى نيز مىشود؛ چرا كه سفرهاى زيارتى به نوعى به رونق بازار كسب و كار و گردش سرمايه نيز كمك مىكند. 2
حج از لحاظ پتانسيل كلى جهانگردى، ظرفيتى دارد كه مىتواند اقتصاد محدود خود را به اقتصادى متنوع با بهرهگيرى از اشتغالات موجود در بخش گردشگرى و صنايع وابسته به آن تبديل كند و از اين جهت با صنعت نفت جهان اسلام رقابت كند. 3
يكى از شرايط و زمينههاى توسعه و ترويج گردشگرى، همگرا كردن فرهنگها و ايجاد يكپارچگى است. كشورهاى اروپايى با ايجاد اتحاديه اروپا، شاهد مناسبى براى اين موضوع هستند كه امروزه 79 درصد جريانهاى گردشگرى ميان اين كشورهاست. 4