101
فصل چهارم: ابعاد اقتصادى حج و بيدارى اسلامى
مقدمه
برخى از ابعاد بيدارى اسلامى به مسائل و مشكلات اقتصادى جوامع اسلامى برمىگردد. اين مسائل، پيوند زيادى نيز با مسائل سياسى و فرهنگى جوامع اسلامى دارد. به عبارت ديگر بستر نارضايتىهاى اقتصادى در نهضتهاى اسلامى، به نوع حكمرانى دولتهاى اسلامى و نحوه تعاملات سياسى و فرهنگى آنها با ساير كشورهاى اسلامى و جهان غرب برمىگردد.
در اين بين حج با ظرفيتهاى كلان اقتصادى كه از ابعاد سياسى و فرهنگى نيز برخوردار است، در تعالى اقتصادى جهان اسلام، نقش پررنگى دارد و از اين جهت در راستاى بيدارى اسلامى تحليلشدنى است.
دين و اقتصاد، دو حوزه نزديك به هم هستند. 1 از جهت تاريخى، ملاحظه مىكنيم كه عالمان پيشين اقتصاد از طبقه عالمان دينى بودهاند. در قرون وسطا در اروپا، علم اقتصاد سكولاريستى را كشيشان مسيحى ايجاد كردند. در اين بين، اسلام بر اساس