72قرص خورشيد تحت‌الافق است و اين مفاد قول اول، يعنى تحقق غروب با استتار و غيبوبت شمس، است.

ج) رواياتى كه بيانگر وقت افطار است

يك - روايت خليفه دوم

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ سَمِعْتُ عَاصِمَ ابْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِيهِ رَضِيَ الله عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَاهُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَاهُنَا وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ. ¹

... پيامبر اسلام(ص) فرمودند: زمانى كه شب از آنجا (ناحيه مشرق) رو مى‌آورد و روز از آنجا (ناحيه مغرب) پشت مى‌كند و خورشيد غروب مى‌نمايد، شخص روزه‌دار افطار مى‌نمايد.

بخارى سه روايت با يك مضمون نقل كرده است. ² مسلم نيز اين روايت را با تفاوتى جزئى، ذكر كرده است:

«إذَا أَقْبَلْ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ». ³

منظور از هاهنا، در «إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَاهُنَا»، جهت مشرق است كه حضرت با انگشت خود بدان اشاره فرموده‌اند و اقبال ليل به معنى وجود ظلمت و تاريكى است و مراد از هاهنا، در تعبير «وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَاهُنَا»، جهت مغرب است. ⁴

در اين روايت سه تعبير براى زمان افطار بيان شده است: «اقبال ليل»، «ادبار