80جوشان معنويت، براى شست‌وشو و پاكيزه شدن، كافى است. البته اگر بيشتر بشود، بهتر و بيشتر شست‌وشو خواهد شد، اما حداقل لازم همان يك‌بار است. ببينيد چقدر جنبه معنويت حج بايد قوى باشد. 1
4. هجرت الى‌الله
كمالى كه بر اثر سير اختيارى انسان حاصل مى‌شود، تابع موقعيت زمانى و مكانى و اوضاع مادى و جسمانى نيست و ميان سير تكاملى و قرب الهى، با ماديات و تحولات و حركات مادى و بدنى، ارتباطى مستقيم نيست. آن سير تكاملى به‌سوى خداوند، با جسم و بدن صورت نمى‌گيرد، بلكه چون مقوله‌هاى كمال نهايى و قرب الهى، در نتيجه سير الى‌الله و بندگى الهى حاصل مى‌شود.
شرايط مادى، فقط نقش فراهم آوردن زمينه سير و سلوك را به عهده دارند و حركت كمى و كيفى بدن يا انتقال از مكانى به مكان ديگر، خود به خود، تأثيرى در تكامل انسان ندارد، مگر اين‌كه به سير روحى و معنوى او كمك كند و غير مستقيم در سير تكاملى مؤثر باشد. بنابراين، عبادت‌هايى چون حج كه در برگيرنده انفاق مالى، جدا شدن از خانه و فرزند و فعاليت‌هاى بدنى است، اگر با قصد تقرب صورت گيرد، نوعى هجرت از بيرون و درون است؛ هجرت بيرونى آن، گذشتن از زندگى مادى و هجرت درونى آن، سير و سلوك معنوى و حركت به‌سوى قرب الهى است تا بنده به مقامى برسد كه خود را عين تعلق و ارتباط به او بيابد و براى خود و هيچ موجود ديگرى استقلالى در ذات و صفات و افعال نبيند و هيچ پيشامدى، او را از اين مشاهده باز ندارد. حاجى براى