95امور حقيقى ارتباط دارند و اعتبارى صرف نيستند و بين شكل و ظاهر آنها ارتباط برقرار است و از اينروست كه بينالاديانى شدهاند. آيين حج در همه اديان جهان سابقه طولانى دارد و قدمتى به تاريخ اديان و بشريت دارد. اين پيشينه، بيانگر ارتباط نمادها و مناسك آن، با فرهنگ اديان و ملل گوناگون و قرابت مفهومى آن با جامعه بشرى است. 1
با توجه به اينكه اديان سرچشمه واحد دارند ميان نمادها در اديان مختلف، تفاوت ماهوى وجود ندارد و شايد اندك تفاوت موجود را بتوان به آميختهشدن مفاهيم و پديدههاى دينى با فرهنگ ملى و بومى مرتبط ساخت. 2
نماد، نوعى زبان مشترك براى انتقال معناست كه در عين عموميت و اشتراك، بسيار موجز، كلى و پرمعناست كه مجال را براى تفسيرهاى دينى مؤمنان، زائران و مناسكگزاران باز مىكند.
نمادها در حج، سبب ماندگارى و ارتباط بين نسلى بشر است؛ بهطورىكه فرهنگهاى مختلف را بههم وصل مىكند و منبعى براى اتحاد است. هرچند همه زائران در معناى كلى نماد مشتركاند، اما هركس تعبير و تفسير ويژهاى از زيارت دارد. گوناگونى دلنوشته و نجواى زائران به همين نكته بر مىگردد.
ج) بازشناسى و بازيابى هويت دينى و هويت تمدنى
برخى از روانشناسان ضمن بيان سطوح مختلف «هويت»، براى هريك از آنها خاستگاهى معرفى مىكنند. سطوح هويت عبارتاند از: فردى، خانوادگى، اجتماعى، ملى، دينى و تمدنى.
هويت فردى يا شخصى همان احساس و تصور درونى اين همانى فرد از خود است كه برخلاف تغييرات خارجى، ثابت مىماند. هويت خانوادگى نيز تعيين نسبت ميان فرد