80نشان مىدهد. 1
ما پيامها را مستقل از هم ارسال و تفسير نمىكنيم؛ بلكه همزمان در هر دو فرايند ارسال و دريافت پيام شركت داريم. هنگامى كه پيامى ارسال مىكنيم، بهطور قطع از چگونگى تفسير پيامى كه دريافت مىكنيم، نيز تأثير مىپذيريم و حتى ممكن است پيام خود را براساس بازخوردى كه از طرف مقابل دريافت كردهايم، اصلاح كنيم. 2 اگر عمل بازخورد انجام نشود، باتوجه به دوسويه بودن ارتباط، عملاً ارتباط درستى برقرار نمىشود. تبليغ هم كه نوعى ارتباط است، وقتى برقرار مىشود كه فرستنده پيام نيز بعد از ارسال پيام، خود به يك گيرنده براى دريافت پسفرست پيام خود تبديل شود و پيام بعدى خود را با رعايت اين پسفرست، رمزگذارى و ارسال نمايد.
در يك سيستم تبليغى بدون بازخورد، اشتباهات همواره تكرار مىشود و هيچگاه پيشرفتى در آن مشاهده نخواهد شد. اگر بپذيريم كه ارتباط و تبليغ فراگردى دوسويه دارند، آنگاه در پى يافتن شيوههايى براى اطلاع از ميزان تأثير پيامهاى تبليغى خود برخواهيم آمد.
اندازهگيرى اثرات تبليغ كه شرط اصلى بازخورد است، با توجه به گستردگى روشها و ابزارهاى تبليغ، موضوعى تخصصى و پيچيده است و با تكيه بر ديدگاههاى مختلف مانند روانشناسى اجتماعى، مردمشناسى يا مردمنگارى و جامعهشناسى امكانپذير است. 3
از آنچه گذشت اهميت، ضرورت، جايگاه و كاركردهاى بازخوردگيرى در تبليغ مشخص شد. گفتنى است وقتى با رويكرد تبليغى به حج مىنگريم، آن را فرصت مناسبى براى اجراى يكى از مراحل مهم تبليغ، يعنى بازخوردگيرى مىيابيم. مراسم حج