185توبه انسان پس از توبه نخستين (لطف) خداست؛ زيرا تا لطف او شامل حال انسان نشود، فرد گناهكار، توفيق بازگشت نخواهد يافت. بعد از توبه فرد نيز، خداوند بايد آن را بپذيرد و اين پذيرش نيز به معناى بازگشت خداوند به جانب انسان است. پس از سوى پروردگار، دو اقبال و بازگشت مى‌باشد: يكى قبل از توبه انسان و ديگرى پس از آن ¹؛ چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد:

(ثُمَّ تٰابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ) (توبه: 118)

سپس خدا رحمتش را شامل آنها نمود تا توبه كنند؛ زيرا خداوند بسيار توبه‌پذير و مهربان است.

درخور توجه است كه زمينه توبه در مراحل مختلف حج وجود دارد؛ براى مثال هنگام غسل احرام، غسل توبه مطرح مى‌شود. قصد اصلى از غسل، طهارت از خطا و گناه است. سالك به هنگام احرام ميقات بايد قصدى به جز خروج از گناه و كندن ريشه معصيت از دل نداشته باشد؛ به عبارت ديگر، نيت واقعى در غسل احرام، طهارت از گناه و بازگشت به پروردگار است؛ چنان‌كه امام سجاد(ع) در حديث شبلى فرمود:

فَحينَ اغْتسَلْتَ نَويْتَ أنّك اغْتسلْتَ مِنَ الْخطايا وَ الذُّنوبِ؟ قالَ: لاَ. قالَ فَما نَزلْتَ الْميقاتَ.

وقتى غسل كردى، نيت كردى كه خود را از خطاها و گناهان شست‌وشو دهى؟گفت: «نه». فرمود: «پس در ميقات فرود نيامده‌اى».

توبه از درهاى رحمت الهى است. ميان درهاى رحمت پروردگار، دو در از همه فراخ‌تر است: يكى دعا و ديگرى توبه. اگر راه توبه بسته بود و كيفر هر گناه، ماندگار مى‌شد، هيچ اميدى براى انسان باقى نمى‌ماند و نااميدى كامل، معناى زندگى را از انسان مى‌گيرد.

يكى ديگر از اعمال حج، وقوف در عرفات است. درباره حكمت وقوف در عصر